Akademik Məlumat İdarəetmə Sistemi
UNEC , Baku, 2025
MÜNDƏRİCAT
GİRİŞ....................................................................................................3
I HİSSƏ
MEXANİKANIN FİZİKİ ƏSASLARI
I FƏSİL. KİNEMATİKA
§ 1.1. Düzxətli bərabərsürətli hərəkət, yerdəyişmə, yol, sürət və təcil................................................................................................5
§1.2. Əyrixətli hərəkət.............................................................................8
§1.3. Fırlanma hərəkətinin kinematikası...............................................10
§1.4. Fiziki kəmiyyətin ölçüsü və vahidi..............................................12
II FƏSİL. DİNAMİKA
§ 2.1. Nyuton qanunları. Ətalət hesablama sistemləri..........................13
§ 2.2. Qalileyin nispilik prinsipi və Qaliley çevrilmələri... ..................16
§ 2.3. Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi. Lorens çevrilmələri.....18
§ 2.4. Nyutonun qanunlarından çıxan nəticələr....................................20
§ 2.5. İmpulsun (hərəkət miqdarının) saxlanma qanunu.......................20
III FƏSİL. ÜMUMDÜNYA CAZİBƏSİ
§ 3.1. Ümumdünya cazibə qanunu........................................................23
§ 3.2. Ağırlıq qüvvəsi və cisimlərin çəkisi ...........................................25
§ 3.3. Kosmik sürətlər……………………………….......................…27
IV FƏSİL. QÜVVƏLƏR
§ 4.1. Qüvvələrin təbiəti haqqında........................................................29
§ 4.2. Elastiki qüvvələr…………………….....……….........................29
§ 4.3. Sürtünmə qüvvəsi........................................................................33
V FƏSİL. İŞ, GÜC, ENERJİ
§ 5.1. Mexaniki iş və güc .....................................................................36
§ 5.2. Enerji...........................................................................................38
§ 5.3. Enerjinin saxlanması qanunu......................................................41
§ 5.4. Kürələrin zərbəsi.........................................................................42
§ 5.5. Klassik mexanikanın tətbiq olunma hüdudları ...........................44
VI FƏSİL. BƏRK CİSİMİN MEXANİKASI
§ 6.1. Bərk cisimin kütlə mərkəzinin hərəkəti......................................47
§ 6.2. Bərk cismin tərpənməz ox ətrafında fırlanma hərəkəti...............48
§ 6.3. İmpuls momenti və onun saxlanma qanunu................................51
VII FƏSİL. QEYRİ ƏTALƏT HESABLAMA SİSTEMİ
§ 7.1. Ətalət qüvvəsi……………………………..……........................53
§ 7.2. Mərkəzdənqaçma ətalət qüvvəsi.................................................55
§ 7.3. Koriolis qüvvəsi..........................................................................56
VIII FƏSİL. HİDRO- VƏ AERODİNAMİKA
§ 8.1. Mayelərin hərəkəti. Bernulli tənliyi............................................58
§ 8.2. Mayelərdə daxili sürtünmə……………..............……................62
IX FƏSİL. RƏQSLƏR VƏ DALĞALAR
§ 9.1. Harmonik rəqsi hərəkət...............................................................66
§ 9.2. Rəqqaslar.....................................................................................68
§ 9.3. Harmonik rəqsi hərəkətin enerjisi...............................................71
§ 9.4. Rəqslərin toplanması...................................................................72
§ 9.5. Sönən rəqslər...............................................................................76
§ 9.6. Məcburi rəqslər. Rezonans..........................................................77
§ 9.7. Dalğalar.......................................................................................79
§ 9.8. Elastiki mühitdə dalğanın yayılma sürəti……….....…...............80
§ 9.9. Dalğanın enerjisi.........................................................................82
§ 9.10. Doppler effekti..........................................................................83
§ 9.11. Səs dalğaları və onun xassələri.................................................84
§ 9.12. Ultrasəs və onun tətbiqi sahələri...............................................86
II HİSSƏ
MOLEKULYAR FİZİKA VƏ TERMODİNAMİKA
X FƏSİL. MOLEKULYAR KİNETİK NƏZƏRİYYƏNİN ƏSASLARI
§ 10.1. Makrosksopik hadisələrin öyrənilmə metodları........................88
§ 10.2. Molekulyar kinetik nəzəriyyə və onun əsas tənliyi...................89
§ 10.3. Molekulyar kinetik nəzəriyyənin əsas tənliyindən çıxan nəticələr ..........................................................................91
§ 10.4. Qaz molekullarının sürəti. Ştern təcrübəsi................................94
§ 10.5. Barometrik düstur. Bolsman paylanması..................................94
§ 10.6. Maksvelə görə sürətlərin paylanma qanunu..............................96
§ 10.7. Broun hərəkəti. Avaqadro ədədinin təyini................................97
§ 10.8. Molekulun sərbəst yolunun orta uzunluğu..............................100
§ 10.9. İdeal qazın daxili enerjisi. Molekulların sərbəstlik dərəcəsi...101
§ 10.10. Qazların istilik tutumu...........................................................103
XI FƏSİL. QZLARDA DAŞINMA HADİSƏLƏRİ
§ 11.1. Diffuziya.................................................................................106
§ 11.2. Qazların daxili sürtünməsi......................................................108
§ 11.3. Qazların istilikkeçirməsi.........................................................109
XII FƏSİL. TERMODİNAMİKANIN FİZİKİ ƏSASLARI
§ 12.1. Termodinamikanın birinci qanunu .........................................112
§ 12.2. Adiabatik proses. Puasson tənliyi...........................................115
§ 12.3. Müxtəlif izoproseslər zamanı genişlənən qazın gördüyü iş....117
§ 12.4. Termodinamikanın ikinci qanunu...........................................119
§ 12.5. Karno dövrü............................................................................121
§ 12.6. Entropiya. Termodinamikanın ikinci qanununun statistik mənası…..................................................................................123
XIII FƏSİL. REAL QAZLAR
§ 13.1. Van-der-Vaals tənliyi..............................................................127
§ 13.2. Van-der-Vaals izotermləri. Maddənin böhran halı…….……128
§ 13.3. Real qazın daxili enerjisi. Coul-Tomson effekti.......……......131
XIV FƏSİL. MAYELƏRİN VƏ BƏRK CİSİMLƏRİN ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİ
§ 14.1. Mayelərin quruluşu.................................................................134
§ 14.2. Mayelərin sərbəst səthi…………….………...................……135
§ 14.3. Buxarlanma, kondensasiya və qaynama.................................137
§ 14.4. Mayelərin səthi gərilmə qüvvəsi……………….....................138
§ 14.5. Əyilmiş maye səthi altındakı təzyiq. Laplas düsturu…….…139
§ 14.6. Bərk cisimlə maye sərhəddində baş verən hadisələr. İslatma.....................................................................................140
§ 14.7. Kapillyarlıq hadisəsi................................................................141
§ 14.8. Kristal və amorf cisimlər.........................................................143
§ 14.9. Kristalların təsnifatı ................................................................144
§ 14.10. Kristal qəfəsin növləri................………………...................145
§ 14.11. Bərk cisimin molekulyar qüvvələri........…………...............147
§ 14.12. Bərk cisimlərin istilik tutumu. Dülonq-Pti qanunu...............148
§ 14.13. Ərimə və bərkimə..................................................................149
§ 14.14. Bərk cisimlərin istilikkeçirməsi............................................150
III HİSSƏ
ELEKTROMAQNETİZM
XV FƏSİL. ELEKTROSTATİKA
§ 15.1. Elektrik yükü və onun saxlanması qanunu..............................152
§ 15.2. Elektrik yüklərinin qarşılıqlı təsiri. Kulon qanunu.................154
§ 15.3. Elektrostatik sahə. İntensivlik. İntensivlik seli……………...156
§ 15.4. Qauss teoremi..........................................................................160
§ 15.5. Qauss teoreminin tətbiqləri.....................................................162
§ 15.6. Elektrostatik sahədə yükün yerdəyişməsi zamanı görülən iş. Potensial................................................................165
§ 15.7. Sahə intensivliyi ilə potensiallar fərqi arasında əlaqə.............169
XVI FƏSİL. DİELEKTRİKLƏR VƏ NAQİLLƏR ELEKTRİK SAHƏSİNDƏ
§ 16.1. Dielektriklər elektrik sahəsində...............................................170
§ 16.2. Elektrostatik induksiya vektoru...............................................173
§ 16.3. Naqillər elektrik sahəsində......................................................175
§ 16.4. Elektrik tutumu. İki naqilin qarşılıqlı tutumu. Kondensatorlar........................................................................177
§ 16.5. Yüklər sisteminin, təklənmiş naqilin və elektrostatik sahənin enerjisi.....................................................................................183
XVII FƏSİL. SABİT CƏRƏYAN
§ 17.1. Sabit elektrik cərəyanı.............................................................185
§ 17.2. Metalların elektrik keçiriciliyi nəzəriyyəsi.............................187
§ 17.3. Klassik elektron nəzəriyəsi və sabit cərəyan qanunları…......189
§ 17.4. Videman-Frans qanunu. Klassik elektron nəzəriyyəsinin ziddiyyətləri…….…........…......................….192
§ 17.5. Keçiriciliyin kvant nəzəriyyəsi haqda məlumat......................193
§ 17.6. Tam dövrə üçün Om qanunu...................................................197
§ 17.7. Budaqlanmış dövrələr. Kirxhof qaydaları...............................200
XVIII FƏSİL. MÜXTƏLİF MÜHİTLƏRDƏ ELEKTRİK CƏRƏYANI
§ 18.1. Qazların elektrik keçiriciliyi...................................................203
§ 18.2. Plazma.....................................................................................209
§ 18.3. Yarımkeçiricilər......................................................................213
§ 18.4. Elektrolitlərdə elektrik cərəyanı….………………………….216
XIX FƏSİL. TERMOELEKTRON EMİSSİYASI VƏ KONTAKT HADİSƏLƏRİ
§ 19.1. Elektronun metaldan çıxış işi. Termoelektron Emissiyası…..219
§ 19.2. Kontakt potensiallar fərqi. Volta qanunu ………...…….…...223
§ 19.3. Termoelektrik effektləri. Zeebek effekti…………………….226
§ 19.4. Peltye effekti………………...................................................227
§ 19.5. Tomson effekti……………………………………................229
XX FƏSİL. MAQNİT SAHƏSİ
§ 20.1. Cərəyanın maqnit sahəsi. Maqnit sahəsinin induksiyası və intensivliyi.......................................................231
§ 20.2. Bio-Savar-Laplas qanunu və onun tətbiqləri……...…………235
§ 20.3. Amper və Lorens qüvvələri.....................................................241
§ 20.4. Cərəyanlı naqillərin və hərəkət edən yüklərin qarşılıqlı təsiri..........................................................................243
§ 20.5. Maqnit sahəsində elektrik keçirijiliyi. Holl effekti.................245
§ 20.6. Maqnit sahəsində cərəyanlı naqilin hərəkəti zamanı görülən iş. Maqnit seli...............................................................................247
XXI FƏSİL. ELEKTROMAQNİT İNDUKSİYASI
§ 21.1. Elektromaqnit induksiyası hadisəsi. Faradey qanunu.............249
§ 21.2. Öz-özünə induksiya hadisəsi…....………....….......................250
§ 21.3. Solenoidin induktivliyi............................................................252
§ 21.4. Qarşılıqlı induksiya.................................................................253
§ 21.5. İnduksiya zamanı konturdan axan elektrik yükünün miqdarı......................................................................254
§ 21.6. Cərəyanın maqnit sahəsinin enerjisi........................................255
§ 21.7. Yerdəyişmə cərəyanı...............................................................257
§ 21.8. Maksvell tənlikləri……………....……...…….......................260
XXII FƏSİL. MADDƏNİN MAQNİT XASSƏLƏRİ.
§ 22.1. Maqnit sahə intensivliyi……………………..……………....267
§ 22.2. Maqnit nüfuzluğu…………………………………................270
§ 22.3. Maqnit materialları – maqnetiklər...........................................273
XXIII FƏSİL. ELEKTROMAQNİT RƏQSLƏRİ VƏ DALĞALARI
§ 23.1. Rəqs konturu. Rəqs konturunda enerji çevrilməsi…………..281
§ 23.2. Sönən elektromaqnit rəqsləri. Loqarifmik dekrement……....283
§ 23.3. Sönməyən elektromaqnit rəqsləri. Rezonans ………….…....285
§ 23.4. Elektromaqnit dalğaları…………………..….........................286
§ 23.5. Elektromaqnit dalğalarının xassələri.......................................288
§ 23.6. Elektromaqnit sahəsinin enerjisi. Poyntinq vektoru………...289
§ 23.7. Dipolun şüalanması.................................................................291
XXIV FƏSİL. DƏYİŞƏN CƏRƏYAN
§ 24.1. Dəyişən cərəyanın alınması. Dəyişən cərəyan üçün Om qanunu.....................................................................................293
§ 24.2. Dəyişən cərəyanın və gərginliyin effektiv qiyməti …............299
§ 24.3. Elektrik enercisinin uzaq məsafələrə verilməsi. Transformatorlar ....................................................................300
§ 24.4. Fuko cərəyanları ……………………..……….......................302
IV HİSSƏ
OPTİKA
XXV FƏSİL. HƏNDƏSİ OPTİKA
§ 25.1. İşığın təbiəti haqqında.............….……...………….…...........304
§ 25.2. Həndəsi optikanın əsas qanunları ………………...................306
§ 25.3. Tam daxili qayıtma. Lifli optika ………................................310
§ 25.4. Üçbucaqlı prizmada şüanın yolu……..……….......................312
§ 25.5. Ferma prinsipi …............................…..…..............................314
§ 25.6. Fotometrik kəmiyyətlər ……..……..............…......................315
§ 25.7. Linzalar ……..……..............…..............................................320
§ 25.8. Optik cihazlar……..……..............…......................................324
§ 25.9. Optik sistemlərin xətaları…..……..........................................328
XXVI FƏSİL. İŞIĞIN İNTERFERENSİYASI
§ 26.1. İşıq dalğalarının interferensiyası........…………….................330
§ 26.2. Koherent mənbələrin alınma üsulları …….............................334
§ 26.3. Nazik təbəqələrdə işığın interferensiyası ...............................337
§ 26.4. İşığın interferensiyasının tətbiqi. İnterferometrlər..................342
XXVII FƏSİL. İŞIĞIN DİFRAKSİYASI
§ 27.1. İşığın difraksiyası. Hüygens – Frenel prinsipi........................347
§ 27.2. Frenel zonaları metodu. İşığın düzxətt boyunca yayılması.....349
§ 27.3. Amplitudların qrafik toplanma metodu ………......................352
§ 27.4. Müxtəlif maneələrdən Frenel difraksiyası …….....................354
§ 27.5. Müxtəlif maneələrdən Fraunhofer difraksiyası …..................358
§ 27.6. Difraksiya qəfəsi ……..……..............…................................362
§ 27.7. Spektral cihazın ayırdetmə qabiliyyəti....................................365
§ 27.8. Rentgen şüalarının difraksiyası ……......................................367
XXVIII FƏSİL. İŞIĞIN POLYARLAŞMASI
§ 28.1. Təbii və polyarlaşmış işıq. Malyus qanunu.............................372
§ 28.2. İşığın polyarlaşma üsulları …….............................................376
§ 28.3. İşığın ikiqat sınması ………...................................................378
§ 28.4. Elektrik sahəsində ikiqat şüasınma. Süni anizotropluq. Kerr effekti........................................................381
§ 28.5. Polyarlaşmış işığın interferensiyası …....................................384
§ 28.6. Polyarlaşma mikroskopu ……..……..............…....................385
§ 28.7. Polyarlaşma müstəvisinin fırlanması......................................387
XXIX FƏSİL. İŞIĞIN MADDƏLƏRLƏ QARŞILIQLI
TƏSİRİ
§ 29.1. İşığın dispersiyası....................................................................389
§ 29.2. İşığın faza və qrup sürəti ……................................................390
§ 29.3. İşığın dispersiyasının elektron nəzəriyyəsi.............................393
§ 29.4. İşığın udulması ……...............................................................397
§ 29.5. İşığın səpilməsi …...................................................................399
XXX FƏSİL. İŞIĞIN KVANT TƏBİƏTİ
§ 30.1. İstilik şüalanması.....................................................................402
§ 30.2. Kirxhof qanunu ……..............................................................404
§ 30.3. Stefan-Bolsman qanunu..........................................................405
§ 30.4. Vin qanunu …….....................................................................406
§ 30.5. Reley-Cins qanunu ….............................................................407
§ 30.6. İstilik şüalanması üçün Plank düsturu …...............................408
§ 30.7. Optik pirometriya…................................................................410
§ 30.8. Fotonun xassələri. İşığın təzyiqi …........................................411
§ 30.9. Fotoelektrik effekti ….............................................................413
§ 30.10. Kompton effekti…................................................................418
§ 30.11. Lüminessensiya….................................................................420
V HİSSƏ
ATOM VƏ NÜVƏ FİZİKASI
XXXI FƏSİL. ATOMUN QURULUŞU
§ 31.1. Atomun Tomson və Rezerford modelləri...............................424
§ 31.2. Hidrogen atomunun spektri ……............................................429
§ 31.3. Bor postulatları........................................................................431
§ 31.4. Frank və Hers təcrübəsi……...................................................434
§ 31.5. Hidrogen və hidrogenəbənzər atomların Bor nəzəriyyəsi......437
XXXII FƏSİL. KVANT MEXANİKASININ ELEMENTLƏRİ
§ 32.1. Zərrəciklərin dalğa xassələri...................................................441
§ 32.2. Qeyri – müəyyənlik prinsipi ……...........................................446
§ 32.3. Şredinger tənliyi......................................................................450
§ 32.4. Zərrəcik potensial çuxurda hərəkəti. Potensial çəpərdən keçid .......................................................................453
§ 32.5. Hidrogen atomu və hidrogenəbənzər ionlar üçün Şredinger tənliyi. Kvant ədədləri …...............................458
XXXIII FƏSİL. ÇOXELEKTRONLU ATOMLAR. ATOMUN MAQNİT XASSƏLƏRİ
§ 33.1. Qələvi metalların spektrləri.....................................................463
§ 33.2. Spektrin incə quruluşu. Elektronun spini ……......................465
§ 33.3. Stern-Herlax təcrübəsi.............................................................467
§ 33.4. Zeyeman effekti …….............................................................469
§ 33.5. Atomda elektronların enerji səviyyələri üzrə paylanması.......................................................................471
§ 33.6. Elementlərinin dövri sistemi …..............................................474
XXXIV FƏSİL. MOLEKULLARIN QURULUŞU
§ 34.1. Molekulyar spektrlər...............................................................481
§ 34.2. Molekulun fırlanma spektrləri ……........................................484
§ 34.3. Molekulun rəqsi spektrləri......................................................486
§ 34.4. Molekulun elektron spektrləri ……........................................488
§ 34.5. İşığın kombinasiyalı səpilməsi …...........................................489
§ 34.6. Məcburi şüalanma. Lazerlər …...............................................490
§ 34.7. Holoqrafiya haqqında anlayış.................................................495
XXXV FƏSİL. ATOM NÜVƏSİNİN QURULUŞU
§ 35.1. Atom nüvəsinin tərkibi, yükü və ölçüsü.................................497
§ 35.2. Kütlə defekti. Nüvənin rabitə enerjisi ……............................500
§ 35.3. Nüvə qüvvələri........................................................................503
§ 35.4. Atom nüvəsinin modelləri ……..............................................506
XXXVI FƏSİL. NÜVƏ REAKSİYALARI
§ 36.1. Radioaktivlik. Radioaktiv parçalanma qanunu.......................509
§ 36.2. ɑ (alfa) - parçalanma ……......................................................511
§ 36.3. β (beta) - parçalanma...............................................................513
§ 36.4. γ (qamma) – şüalanma. Şüalanmanın ölçülməsi - dozimetriya……......................................................................517
§ 36.5. Nüvə reaksiyaları …...............................................................520
§ 36.6. Nüvənin bölünməsi və sintezi. Zəncirvari nüvə reaksiyaları…...............................................524
§ 36.7. Termonüvə reaksiyaları...........................................................529
XXXVII FƏSİL. ELEMENTAR ZƏRRƏCİKLƏR
§ 37.1. Elementar zərrəciklərin xassələri və təsnifatı.......................532
§ 37.2. Zərrəciklər və antizərrəciklər……..........................................539
§ 37.3. Kvarklar...................................................................................541
§ 37.4. Elementar zərrəciklərin qeydolunma metodları......................543
§ 37.5. Kosmik şüalar ….....................................................................546
ƏDƏBİYYAT ...................................................................................548